اهمیت و تاریخچه
اهمیت و مزایای صنعت گل و گیاهان زینتی در توسعه اقتصادی ایران
صنعت جهانی گل و گیاهان زینتی با گردش مالی سالانهای بالغ بر ۱۵۰ میلیارد دلار، یکی از حوزههای مهم اقتصادی در سطح بینالمللی محسوب میشود. ایران با برخورداری از پیشینه تاریخی غنی، تنوع اقلیمی و ظرفیتهای بالقوه تولید، توانایی بالایی در بهرهبرداری از این صنعت بهمنظور ایجاد اشتغال و کسب درآمدهای ارزی دارد. با توجه به چشمانداز امیدوارکننده رشد سالانه مبادلات تجاری گل و گیاه در جهان و شرایط مساعد کشور، توجه ویژه به این بخش ضروری است.
در چارچوب معادلات نوین اقتصادی و با در نظر گرفتن روند جهانی شدن و احتمال پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی (WTO)، صنعت گل و گیاهان زینتی میتواند نقش مؤثری در ارتقای درآمدهای ارزی و توسعه بخش باغبانی ایفا کند. بررسیهای راهبردی نشان میدهد که کشاورزی ایران، علیرغم بهرهمندی از منابع طبیعی مناسب، به دلیل تولید سنتی، سطح پایین بهرهوری، و مصرف بالای انرژی، در بسیاری موارد اقتصادی نیست. در این میان، تولید گل و گیاهان زینتی با قابلیت بالای اشتغالزایی و امکان رقابت در بازارهای منطقهای، میتواند بخشی از نیازهای ارزی کشور را تأمین کند.
گلها و گیاهان زینتی از جمله کشتهای متراکم محسوب میشوند و بهرهوری بالایی در استفاده از نهادهها، بهویژه آب، دارند. ایران با برخورداری از زیرساختهای طبیعی نظیر آفتاب درخشان، تنوع اقلیمی، ذخایر ژنتیکی ارزشمند و نیروی انسانی متخصص، تاکنون نتوانسته جایگاه شایستهای در بازار جهانی کسب کند. هرچند صادرات رسمی گل از سال ۱۳۷۰ با رقم ۵۰۰ هزار دلار آغاز شده و به حدود ۵۰ میلیون دلار رسیده است، اما این رقم در مقایسه با بازار جهانی که دهها میلیارد دلار ارزش دارد، بسیار ناچیز است. ورود مؤثر به بازارهای جهانی مستلزم ارتقای کیفی و کمی تولید و انطباق با استانداردهای بینالمللی است.
در راستای تحقق اهداف چشمانداز ۲۰ ساله کشور که توسعه مبتنی بر دانش فنی را محور قرار داده، تولید علم و انجام تحقیقات کاربردی اهمیت ویژهای دارد. اگر بپذیریم که تولید مبتنی بر علوم نوین ویژگی مشترک کشورهای توسعهیافته و فقدان آن شاخص کشورهای توسعهنیافته است، میتوان رابطهای مستقیم و پویا میان تولید ناخالص ملی و سطح تحقیقات علمی برقرار کرد.
برای برنامهریزی و تحلیل آینده صنعت گلکاری در کشور، ضروری است تولید از مرحله سنتی به مرحله صنعتی ارتقا یابد. با شناسایی بازارهای جدید و هدایت قطبهای تولید فعلی و آتی، میتوان مسیر شکوفایی و رونق اقتصادی را هموار ساخت. همانگونه که بسیاری از کشورهای آسیایی با هدف افزایش درآمد تولیدکنندگان، اشتغالزایی برای نسلهای جدید و کسب درآمد ارزی، نگاه ویژهای به زیربخش گلکاری دارند، ایران نیز باید از این ظرفیت بهرهبرداری کند.
ایران کشوری چهار فصل با تنوع اقلیمی گسترده است و استعداد بالقوهای برای تولید انواع گل و گیاهان زینتی دارد. بخشهای وسیعی از خاک کشور در مناطق شمالی، مرکزی و جنوب غربی برای پرورش این محصولات مناسب هستند. در صورت توسعه تولید و عرضه، بازارهای بالقوهای در کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، همسایگان شمالی و حتی در شرق آسیا و غرب اروپا قابل دسترسی خواهند بود.
با توجه به اهمیت صادرات غیرنفتی، ویژگیهای اقلیمی و ژنتیکی مناطق مختلف کشور، و ظرفیت بالای صنعت گل و گیاهان زینتی در ایجاد اشتغال و تحقق اهداف سند چشمانداز، توسعه این صنعت ضرورتی انکارناپذیر است. بر اساس برآوردهای انجامشده، ظرفیت صادراتی ایران در این حوزه در شرایط فعلی بیش از یک میلیارد دلار در سال تخمین زده میشود.
مزایای صنعت گل و گیاهان زینتی
مزایای صنعت گل و گیاهان زینتی بسیار گسترده و چندوجهی است و نقش مهمی در توسعه اقتصادی، اشتغالزایی و بهرهوری منابع دارد:
-
کنترل دقیق پارامترهای محیطی: یکی از مهمترین ویژگیهای این صنعت، امکان کنترل دقیق پارامترهای محیطی مانند دما، رطوبت، نور و تهویه در محیطهای گلخانهای است که شرایط بهینهای برای رشد گیاهان فراهم میسازد. این قابلیت موجب افزایش کیفیت محصولات و کاهش ضایعات تولید میشود.
-
بهرهوری بالای نهادهها: از دیگر مزایای قابل توجه این صنعت، بهرهوری بالای نهادههای تولید و مصرف بهینه منابعی مانند آب است. با توجه به محدودیت منابع آبی در کشور، استفاده از روشهای نوین آبیاری و کشت متراکم در گلخانهها میتواند نقش مؤثری در حفظ منابع طبیعی ایفا کند.
-
تولید محصولات خارج از فصل: صنعت گل و گیاهان زینتی امکان تولید محصولات خارج از فصل را فراهم میآورد. این ویژگی موجب میشود تا تولیدکنندگان بتوانند در تمام طول سال به عرضه محصولات خود ادامه دهند و پاسخگوی نیاز بازارهای داخلی و خارجی باشند.
-
اشتغالزایی و ارزآوری: از منظر اقتصادی، این صنعت ظرفیت بالایی در ایجاد اشتغال و ارزآوری دارد. در حال حاضر، حدود ۱۰۰ هزار نفر بهصورت مستقیم در زمینههای مختلف تولید، توزیع و فروش گل و گیاهان زینتی مشغول به کار هستند. این رقم نشاندهنده اهمیت این صنعت در ایجاد فرصتهای شغلی پایدار و تأمین بخشی از درآمدهای غیرنفتی کشور است.
در مجموع، صنعت گل و گیاهان زینتی با برخورداری از مزایای فنی، اقتصادی و زیستمحیطی، یکی از بخشهای راهبردی در توسعه پایدار کشاورزی و اقتصاد کشور به شمار میرود.
تاریخچه پژوهشکده گل و گیاهان زینتی
در راستای سیاستهای دولت جمهوری اسلامی ایران و سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، و با هدف توسعه صادرات غیرنفتی، احداث ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی محلات در سال ۱۳۷۵ آغاز شد. این ایستگاه بهعنوان یکی از مراکز تابعه مرکز تحقیقات کشاورزی استان مرکزی، با واگذاری یک قطعه زمین اوقافی به مساحت ۹ هکتار و احداث یک ساختمان اداری به مساحت ۱۸۴ متر مربع توسط شرکت تعاونی گل و گیاه محلات پایهگذاری گردید.
با حمایت مسئولان کشوری و سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی، طرح ملی «توسعه و تکمیل ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی محلات» به شماره ۳۱۳۰۵۲۶۷ در سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور تصویب شد و توسعه این ایستگاه با سرعت چشمگیری ادامه یافت.
از سال ۱۳۷۹ و بر اساس سیاستهای وزارت جهاد کشاورزی، کمیته علمی–فنی تحقیقات گل و گیاهان زینتی کشور در محلات تشکیل شد و مسئولیت هدایت علمی، فنی و پشتیبانی مالی تحقیقات گل در هفت سایت کشور شامل لاهیجان، تنکابن، ورامین، کرج، جیرفت، دزفول و اصفهان به مرکز محلات واگذار گردید.
در ادامه این روند، و مطابق با مصوبه بیستوچهارمین جلسه هیأت امنای سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی مورخ ۱۳۹۰/۱۱/۲۵، با ارتقای ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی محلات به پژوهشکده ملی گل و گیاهان زینتی موافقت شد. این پژوهشکده در تاریخ ۱۳۹۴/۱۲/۱۵ بهطور رسمی از سوی شورای گسترش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بهعنوان پژوهشکده ملی تأیید گردید.