مسعود گودرزی

رزومه       علم سنجی

اعضای کمیته مدیریت طرح کلان تغییر اقلیم

مصطفی جعفری (موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور)

بابک ناخدا (پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی)

علیرضا مساح بوانی (دانشگاه تهران)

ایمان باباییان (پژوهشکده اقلیم شناسی)

سیما رحیمی بندرآبادی (مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی یزد)

مجتبی نساجی زواره (موسسه آموزش و ترویج کشاورزی)

علی اکبر دماوندی (موسسه آموزش و ترویج کشاورزی)

الهام باریکانی (موسسه پژوهش های برنامه ریزی, اقتصادکشاورزی و توسعه روستایی)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

طرح / پروژه های تحقیقاتی ذیل طرح کلان

گزارشات نهایی

انتشارات

کلیپ های آموزشی و ترویجی

همایش و گردهمایی علمی

سخنرانی

گزارشات ارزیابی IPCC

-----------------------------------

مقدمه

پس از انقلاب صنعتی که بشر توانست سرعت و میزان تولیدات خود را چندین برابر کند، کره زمین با بحران جدیدی روبرو شد، البته این بحران تا اواخر قرن 20 میلادی کمتر شناخته شده بود. از سال های آخر قرن 20 میلادی، واژه‌ تغییراقلیم به ادبیات علمی جهان اضافه شد (Vicuna & Dracup, 2007). پدیدۀ تغييراقليم در واقع تغيير برگشت ناپذير در متوسط شرايط آب و هوايي است كه در يك ناحيه اتفاق مي‌افتد. به بيان ديگر، تغييراقليم ، تغيير معني‌دار آماري در متوسط وضع اقليم است كه براي يك دوره طولاني (دهه‌ها يا طولاني‌تر) ادامه مي‌يابد. اين تغيير مي‌تواند در کمینه، متوسط و بیشینه های دما و بارش (به طور همزمان یا مستقل) اتفاق بیفتد. و نهایتا تغییر الگوهاي آب و هوايي، باد، تابش و پارامترهاي مشابه آن باشد. اقليم مي‌تواند گرم‌تر و يا سردتر شود و مقادير سالانه بارش مي‌تواند افزايش و يا كاهش يابد . تغييرات الگوي اقليم از يك مكان به مكان ديگر وابسته به عرض جغرافيايي، فاصله از دريا، پوشش گياهي، وجود يا عدم وجود نواحي كوهستاني و ديگر فاكتورهاي جغرافيايي مي‌باشد. تغييراقليم يكي از معضلات كنوني جامعه بشري است و تهديد و بلايي براي سياره زمين به شمار مي‌رود . پدیدۀ تغيير اقليم در واقع تغيير برگشت ناپذير در شرايط آب و هوايي است كه در يك ناحيه اتفاق مي‌افتد. به بيان ديگر، تغييراقليم ، تغيير معني‌دار آماري در متوسط وضع اقليم است كه براي يك دوره طولاني (دهه‌ها يا طولاني‌تر) ادامه مي‌يابد. تغييرات اقليمی از يك مكان به مكان ديگر وابسته به عرض جغرافيايي، فاصله از دريا، پوشش گياهي، وجود يا عدم وجود نواحي كوهستاني و ديگر فاكتورهاي جغرافيايي مي‌باشد. تغییراقلیم و افزایش گرمایش جهانی باعث گسترش خشکسالی‌ها و تداوم آنها هم شده است و همچنین این تغییر باعث نایکنواختی بیشتر در توزیع بارش می شود و بر کیفیت و کمیّت منابع آب تاثیر می گذارد افزایش درجه حرارت و تبخیر و تعرق و کاهش بارش باعث افزایش پدیده تخریب اراضی و شور شدن خاک خواهد شد. به عنوان مثال بیابان زایی گسترش طبیعی بیابانهای موجود نیست، بلکه حاصل از تخریب سرزمین در اراضی خشک و نیمه خشک و نیمه مرطوب ناشی از تغییرات اقلیمی گسترده است. تخریب اراضی روند تدریجی از دست رفتن قابلیت تولید خاک و تنک شدن پوشش گیاهی در نتیجه فعالیت های انسانی و تغییرات آب و هوایی نظیر خشکسالی های طولانی و بروز سیل است.

گزارشهای بین المللی

براساس گزارش تحقیقی و آینده پژوهی پروژه هزاره سازمان ملل متحد ، تغییراقلیم نخستین چالش در بین 15 چالش اصلی جامعه جهانی در قرن بیست و یکم محسوب می شود.

در این گزارش آمده است دهه گذشته در ضمره گرمترین دهه‌ها در کره زمین از سال 1880 بوده است و آنچه ناگوارتر است اینکه در 10 سال گذشته هرسال رکورد ثبت گرمای سال قبل شکسته شده است به نحوی که بر اساس گزارش سازمان هواشناسی جهانی (WMO) ، سال 2025 ، زمین گرمترین سال خود را در دهه گذشته ثبت کرده است.

پدیده تغییراقلیم با تغییر در الگوهای دما، بارش، افزایش فراوانی و شدت رخدادهای فرین، خشکسالی‌های مستمر، بارشهای شدید و سیلابها، تغییرات منابع آب و افزایش فشار بر اکوسیستمها، پیامدهای گسترده ای را در جوامع انسانی و محیط زیست به همراه داشته است.

مفاهیم و واژه های تخصصی

تفاوتهای نوسانات اقلیمی با تغییراقلیم

شایان ذکر است نبایستی تغییراقلیم را با نوسانات طبیعی اقلیمی اشتباه کرد به منظور مقایسه این دو مفهوم نمودار شماتیک زیر ارایه می گردد.( IPCC 2007)

شکل 1- نمایش شماتیک تفاوت تغییراقلیم با نوسانات اقلیمی

همانگونه که اشاره شد نوسان اقلیمی با تغییراقلیم کاملا متفاوت است. نوسانات اقلیمی در کوتاه مدت اتفاق می افتد و فاقد روند مشخص می باشد لیکن هنگامی که به دلیلی(مثل دخالتهای بشر) این نوسانات دارای روند مشخصی بشوند به آنها تغییراقلیم اطلاق می شود. مضافا به اینکه هرگونه تغییر زمانی و مکانی در الگوی وقوع پارامترهای اقلیمی نیز نشان دهنده وقوع تغییراقلیم است.(نمودارهای ۲ و ۳ IPCC 2007)

شکل ۲، افزایش در میانگین پارامترهای اقلیمی

همانگونه که در نمودار ۲ نشان داده شده است ممکن است حتی میانگین دما یا بارش تغییر نکرده باشد لیکن زمان وقوع آنها تغییرکرده باشد.

شکل ۳، افزایش در میانگین و واریانس پارامترهای اقلیمی

در نمودار ۳  علاوه براینکه مقدار میانگین تغییر یافته است در مقدار واریانس مقادیر عددی پارامترهای اقلیمی هم تغییر نشان می دهد  .تغییر اقلیم و افزایش گرمایش جهانی باعث گسترش خشکسالی ها و تداوم آنها شده و همچنین این تغییر باعث نایکنواختی توزیع بارش می شود و بر منابع آب تاثیر می گذارد افزایش درجه حرارت و تبخیر و تعرق و کاهش بارش باعث افزایش پدیده تخریب اراضی و شور شدن خاک خواهد شد. در نمودار 3 علاوه بر تغییر در متوسط، تغییر در واریانس نیز نشان داده شده است.

کشور ایران از جمله مناطقی در جهان است که هم دمای هوا (به خصوص مقادیر فرین آن) و هم مقدار بارش در آن بسیار بی نظم است و به همین دلیل برنامه ریزی برای انجام فعالیت های کشاورزی در آن آسان نیست. به عنوان نمونه گرم شدن نابهنگام هوا در ماه­های بهمن و اسفند و هجوم یک موج سرمای شدید در فروردین ماه اغلب باعث از بین رفتن محصولات کشاورزی و باغی در گستره بزرگی از کشور می شود و اعتماد کشاورزان را برای ادامه فعالیت در سالهای بعدی از بین می برد. از سوی کمبود بارش و فراگیر بودن اقلیم نیمه خشک، خشک فراخشک در بیش از 80 درصد مساحت کشور ایران، وقوع عمده بارش ها در فصل سرد سال و در مواقعی که نمی توان از آن به عنوان منبع آب کشت دیم استفاده نمود و در کل پراکنش نامنظم مکانی و زمانی بارش های دریافتی در سطح کشور، برنامه ریزی های کشت را با چالش جدی روبرو می سازد. در کنار خشکی اقلیم، نوسانهای شدید در مقدار بارش سالانه کشور و از همه مهمتر بارش برف در مناطق کوهستانی کشور نیز خود سبب پیدایش خشکسالی­های گسترده و شدید در کشور می شود و راندمان فعالیتهای کشاورزی را به شدت پایین می آورد. یادآور می شود که اگر کاهش مقدار بارش با افزایش دمای هوا و هجوم موجهای گرمای هوا نیز همراه شود نیز میزان آسیب پذیری فعالیت­های بخش کشاورزی از پدیده خشکسالی دو چندان می شود. از دیگر پیامدهای ناگوار بروز پدیده تغییراقلیم، طغیان آفات گیاهی است که خود سبب از بین رفتن اندک محصولات باقیمانده می­شود.

خشکی در کشور ما یک واقعیت اکولوژیک محسوب می شود. به نحوی که بیش از دو سوم وسعت کشورمان در محدوده اقالیم خشک، نیمه خشک و فراخشک واقع شده اند. اهمیت پدیده تغییراقلیم در مناطق خشک و نیمه خشک و نیز مناطق کوهستانی (که دارای اقلیم شکننده هستند) بیش از پیش محسوس است. محدودیت منابع آب و وابستگی بخشهای مختلف به شرایط اقلیمی دوچندان است.

بخش کشاورزی و منابع طبیعی بیشترین تاثیر و تاثر را از تغییراقلیم می پذیرد. از یک طرف

گزارشات ارزیابی تغییراقلیم

• گزارش ارزیابی اول IPCC
• گزارش ارزیابی دوّم IPCC
• گزارش ارزیابی سوم IPCC

• گزارش ارزیابی چهارم IPCC : تغییر اقلیم (2007)

این گزارش در سال 2007 منتشر شد و درحقیقت یافته‌های سه گزارش Working Group را تلفیق نموده و مباحث مربوط به سیاستگذاران را در محدوده تغییر اقلیم مشخص می‌نماید. این گزارش موید آن است که:

• تغییرات اقلیمی که اکنون در حال رخ دادن است عمدتا به‌دلیل فعالیتهای انسانی می‌باشد،
• این گزارش نشان میدهد که اثرات گرم شدن زمین در حال حاضر مشهود و در آینده نیز قابل انتظار بوده و توان سازگاری جامعه را جهت کاهش آسیب‌پذیری آن مشخص می‌نماید،
•   و در نهایت، تحلیلی از هزینه‌ها، سیاستها و فناوریهای مورد نظر را جهت جلوگیری از گسترش تغییرات آتی در سیستم اقلیم ارائه می‌نماید.

http://ipcc.ch/publications_and_data/ publications_and_data_reports.shtml#1

• گزارش ارزیابی پنچم IPCC

این گزارش در سال 2013 منتشر شد و

• گزارش ارزیابی ششم IPCC

این گزارش در سال 2021 منتشر شد و

• گزارش ارزیابی هفتم IPCC

این گزارش احتمالا در سال 2027 رسما منتشر خواهد شد و در حال حاضر نسخه پیش نویس تایید نشده آن جهت بررسی کارشناسی در اختیار ارزیابان همه کشورها در افصا نقاط دنیا قرار گرفته است. مفاد این پیش نویس فعلا قابل استناد نیست.

کلمات اختصاری(مخفف)

ابزارهای استخراج دانش

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

موسسات تحقیقاتی

پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری

موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

موسسه تحقیقات خاک و آب

موسسه تحقیقات دیم کشور

موسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی

موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور

موسسه آموزش و ترویج کشاورزی

موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر

مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران

پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی

موسسه تحقیقات باغبانی کشور

مرکز ملی تحقیقات شوری

موسسه تحقیقات علوم دامی کشور

موسسه تحقیقات برنج کشور

موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور

موسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی

مراکز تحقیقات استانی

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان شرقی

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان غربی

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان البرز

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان تهران

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی جنوب استان کرمان

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان جنوبی

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان رضوی

مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان شمالی