ارائه یادداشت علمی به مناسبت روز جهانی محیط زیست توسط رئیس موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور

۱۵ خرداد، روز جهانی محیط زیست، فرصتی ارزشمند برای بازنگری در رابطه انسان با طبیعت و به‌ویژه زیست‌بوم‌های آبی است؛ زیست‌بوم‌هایی که نه‌تنها منبع حیات آبزیان و تنوع زیستی‌اند، بلکه نقشی اساسی در امنیت غذایی، اقتصاد ساحلی، اشتغال و سلامت جامعه ایفا می‌کنند.

امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که توسعه صنعت شیلات و آبزی‌پروری باید در چارچوب اصول پایداری، حفاظت از منابع پایه و رعایت ملاحظات محیط زیستی دنبال شود. افزایش تولید آبزیان، اگر بدون توجه به ظرفیت برد اکولوژیک محیط، سلامت منابع آبی و تنوع زیستی انجام شود، می‌تواند به تهدیدی برای همان منابعی تبدیل شود که صنعت شیلات بر پایه آن شکل گرفته است.

مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور به عنوان بازوی علمی و پژوهشی این حوزه، تلاش دارد تا با رویکردی دانش‌بنیان، مسیر توسعه شیلات را با حفاظت از محیط زیست پیوند دهد. معرفی گونه‌های جدید در آبزی‌پروری، اگرچه می‌تواند فرصت‌هایی برای افزایش تولید و تنوع‌بخشی به محصولات شیلاتی فراهم کند، اما در صورت نبود بررسی‌های دقیق، ممکن است پیامدهایی نظیر رقابت با گونه‌های بومی، تغییر ساختار جمعیت‌های طبیعی، انتقال بیماری‌ها و برهم‌خوردن تعادل اکولوژیک را به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر، حضور و گسترش گونه‌های غیربومی و مهاجم یکی از چالش‌های جدی زیست‌بوم‌های آبی در جهان و کشور ماست. این گونه‌ها می‌توانند با تغییر در زنجیره غذایی، کاهش تنوع زیستی، آسیب به ذخایر طبیعی و حتی ایجاد خسارت در فعالیت‌های آبزی‌پروری، تهدیدی چندوجهی برای محیط زیست و اقتصاد شیلاتی باشند. از این رو، شناخت، پایش، ارزیابی پیامدها و ارائه راهکارهای مدیریتی برای کنترل این گونه‌ها، بخشی مهم از مأموریت‌های پژوهشی مؤسسه محسوب می‌شود.

در کنار این موضوعات، انتخاب مناطق مناسب برای حفاظت و مدیریت پایدار نیز اهمیت بالایی دارد. مؤسسه در زمینه معرفی شاخص‌ها و معیارهای محیط زیستی ـ شیلاتی و اجتماعی ـ فرهنگی برای انتخاب سایت‌های پیشنهادی ذخیره‌گاه زیست‌کره ساحلی، دریایی و جزیره‌ای برنامه‌ریزی کرده است. تجربه نشان داده است که حفاظت موفق زمانی تحقق می‌یابد که علاوه بر ارزش‌های زیست‌محیطی، معیشت جوامع محلی، ظرفیت‌های اقتصادی، ویژگی‌های فرهنگی و نیازهای شیلاتی نیز مورد توجه قرار گیرد.

یکی دیگر از عرصه‌های مهم، تدوین دستورالعمل‌ها و معیارهای استاندارد واردات و صادرات آبزیان است. تجارت آبزیان باید به گونه‌ای مدیریت شود که ضمن حمایت از توسعه اقتصادی و مبادلات تجاری، از انتقال بیماری‌ها، ورود گونه‌های غیربومی، تهدید ذخایر ژنتیکی و آسیب به منابع طبیعی جلوگیری کند. استانداردسازی در این حوزه، گامی مهم در جهت صیانت از سرمایه‌های زیستی کشور و ارتقای سلامت و کیفیت محصولات آبزی است.

همچنین امروز آلودگی‌های پلاستیکی به یکی از نگرانی‌های جدی محیط‌های آبی تبدیل شده‌اند. استانداردسازی روش‌های بررسی و پایش منابع آلودگی و انباشت پسماندهای پلاستیکی در مناطق ساحلی، دریایی و کرانه رودخانه‌ای از جمله محورهایی است که باید با جدیت دنبال شود. پسماندهای پلاستیکی، به‌ویژه ریزپلاستیک‌ها، می‌توانند وارد بدن آبزیان شده، زنجیره غذایی را تحت تأثیر قرار دهند و در نهایت سلامت انسان را نیز تهدید کنند. برای مقابله با این چالش، نیازمند پایش علمی، داده‌های دقیق، همکاری سازمانی و مشارکت عمومی هستیم.

روز جهانی محیط زیست به ما یادآوری می‌کند که منابع آبی کشور متعلق به یک نسل نیستند. هر تصمیم امروز ما می‌تواند بر آینده زیست‌بوم‌های آبی، ذخایر آبزیان، معیشت صیادان و آبزی‌پروران و سلامت غذایی جامعه اثرگذار باشد. بنابراین، توسعه شیلات باید بر پایه علم، مسئولیت‌پذیری و احترام به ظرفیت‌های طبیعی کشور انجام شود.

مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور بر این باور است که آینده پایدار صنعت شیلات، در گرو پیوند میان پژوهش، مدیریت هوشمندانه، حفاظت از محیط زیست و مشارکت ذی‌نفعان است. ما وظیفه داریم با تولید دانش کاربردی، ارائه راهکارهای علمی و تدوین معیارهای استاندارد، از منابع ارزشمند آبی کشور حفاظت کنیم و هم‌زمان زمینه توسعه پایدار، ایمن و مسئولانه آبزی‌پروری و بهره‌برداری شیلاتی را فراهم سازیم.