چالش‌ها و راهکارهای مدیریت پایدار گیاهان دارویی در ایران

به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، مریم مکی‌زاده تفتی، در این گفت‌وگو با اشاره به جایگاه ایران به عنوان یکی از مراکز مهم تنوع گیاهان دارویی جهان، اظهار داشت: ایران به دلیل تنوع اقلیمی، توپوگرافی و زیست‌جغرافیایی، یکی از مهم‌ترین مراکز تنوع گیاهان دارویی در جنوب غرب آسیا به شمار می‌رود. با این حال، طی دهه‌های اخیر افزایش تقاضای بازار، برداشت‌های غیر اصولی، تخریب زیستگاه‌ها، تغییر اقلیم، ضعف نظام حکمرانی و مشارکت محدود جوامع محلی، پایداری این منابع ژنتیکی را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است.

وی افزود: گیاهان دارویی علاوه بر ارزش اقتصادی، نقش مهمی در حفظ خدمات اکوسیستمی از جمله حفاظت خاک، تنظیم چرخه آب، ذخیره کربن، حمایت از گرده‌افشان‌ها و افزایش تاب‌آوری اکوسیستم‌ها ایفا می‌کنند.

مکی‌زاده، درخصوص مهم‌ترین چالش‌های موجود گفت: نبود داده‌های پایه برای تعیین ظرفیت برداشت پایدار، برداشت‌های تخریبی و کاهش زادآوری طبیعی، فرسایش ژنتیکی جمعیت‌های طبیعی، اثرات تغییر اقلیم، افزایش فشار بازار بر روی گونه‌های با ارزش اقتصادی، نابرابری در زنجیره ارزش، مشارکت محدود جوامع محلی و ضعف هماهنگی‌های نهادی و قانونی، ازجمله مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو هستند.

عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، نسبت به پیامدهای فرسایش ژنتیکی ناشی از برداشت انتخابی افراد قوی‌تر و پربازده‌تر هشدار داد و بر ضرورت توسعه برنامه‌های حفاظت برون‌مکانی از طریق بانک‌های ژن، بانک‌های بذر، باغ‌های گیاه‌شناسی و کلکسیون‌های زنده تأکید کرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: توسعه الگوی کشت گیاهان دارویی به عنوان یکی از راهبردهای کلیدی کاهش فشار بر رویشگاه‌های طبیعی مطرح شده است. در این راستا، انتقال تدریجی تأمین مواد اولیه از برداشت طبیعی به تولید زراعی می‌تواند ضمن حفظ ذخایر ژنتیکی، امنیت تأمین مواد اولیه صنایع، افزایش درآمد کشاورزان و توسعه صادرات را نیز به دنبال داشته باشد. با این حال، تحقق این هدف مستلزم برنامه‌ریزی ملی، شناخت دقیق تناسب اراضی، انتخاب گونه‌های اولویت‌دار و هماهنگی میان بخش‌های حفاظت و تولید است.

مکی‌زاده، در ادامه این گفت‌وگو به مجموعه‌ای از راهکارهای علمی و اجرایی برای مدیریت پایدار گیاهان دارویی اشاره کرد و افزود: پهنه‌بندی تناسب اراضی، تعیین سهم برداشت پایدار بر پایه مطالعات جمعیتی، ممنوعیت برداشت‌های تخریبی، اصلاح زنجیره ارزش و ایجاد تعاونی‌های محلی، استقرار نظام‌های گواهی برداشت پایدار، تقویت حفاظت درون‌مکانی و برون‌مکانی، توانمندسازی جوامع محلی و ایجاد سازوکارهای حکمرانی مشارکتی، گسترش کشت گونه‌های دارویی به عنوان جایگزین برداشت از طبیعت، استقرار سامانه‌های پایش هوشمند و تشکیل شورای ملی گیاهان دارویی مناطق تحت حفاظت، از جمله مهم‌ترین راهبردهای پیشنهادی برای حفاظت از ذخایر ژنتیکی و مدیریت پایدار گیاهان دارویی کشور به شمار می‌آیند.

وی با استناد به تجربه کشورهای مختلف از جمله نپال، هند، مراکش و ترکیه اظهار داشت: موفق‌ترین الگوهای حفاظت زمانی شکل می‌گیرند که حفاظت از تنوع زیستی با منافع اقتصادی جوامع محلی و نظام‌های مشارکتی مدیریت منابع پیوند خورده باشد.

این عضو هیئت علمی، در پایان گفت‌وگو، بر ضرورت تغییر رویکرد از حفاظت صرفاً محدودکننده به سمت حکمرانی مشارکتی، بهره‌گیری از دانش بومی، تقویت نقش محوری جوامع محلی در مدیریت منابع طبیعی و ایجاد سازوکارهای اقتصادی پایدار برای حفاظت از ذخایر ژنتیکی گیاهان دارویی کشور، تأکید کرد.