معاون بخش تحقیقات سبزی، صیفی و حبوبات آبی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر؛
وابستگی به بذر وارداتی بیش از ضعف فنی، به اعتماد بازار و پایداری تأمین مربوط است
به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، به نقل از خبرگزاری ایانا مسئله وابستگی به بذر وارداتی، پیش از آنکه یک چالش فنی باشد، یک مسئله «اعتمادسازی» است. محمود باقری در گفتوگوی اختصاصی با اشاره به اینکه کشور در خودکفایی بذر سبزی و صیفی در میانه راه (حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد) قرار دارد، میگوید: بذر داخلی باید در شرایط نامساعد مثل خشکسالی، عملکردی تضمینشدهتر از نمونه خارجی ارائه دهد تا کشاورز را به تغییر انتخاب ترغیب کند.
آنچه در ادامه میآید گفتوگوی خبرنگار ایانا با این مقام مسئول در مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر است که درباره چرایی تداوم وابستگی تولیدکنندگان به بذرهای وارداتی، میزان پیشرفت کشور در مسیر تأمین داخلی و مزیتی که بذر داخلی برای جایگزینی نمونه خارجی باید ایجاد کند، توضیح میدهد.
اگر برخی ارقام هیبرید داخلی از نظر فنی به سطح رقابتی رسیدهاند، چرا کشاورز همچنان به بذر وارداتی وابسته است؟
رسیدن به سطح فنی رقابتی، یعنی محصولی که از نظر عملکرد و کیفیت با نمونه خارجی برابری کند، تنها نیمی از مسیر است و نیم دیگر، ساختن یک اکوسیستم قابل اعتماد است.
وابستگی کشاورز به بذر وارداتی یک علت واحد ندارد و ترکیبی از شکاف در اعتماد به پایداری، زنجیره تأمین و اقتصاد مقیاس، فناوریهای جانبی و اعتماد بازار و ارزش افزوده است.
مهمترین عامل، اعتماد به پایداری است. کشاورز همواره از خود میپرسد اگر این رقم امسال خوب جواب دهد، آیا سال آینده نیز بذر آن تأمین خواهد شد و همان کیفیت را خواهد داشت؟
بذر وارداتی به دلیل برخورداری از دادههای آزمایشگاهی و میدانی در مقیاس جهانی، نوعی «ضمانت معنوی» برای کشاورز ایجاد میکند. ممکن است یک رقم هیبرید داخلی در یک سال عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما اگر شرکت تولیدکننده در سال بعد به دلیل ضعف در مدیریت ذخیره بذر یا کیفیت فرآیند هیبریداسیون نتواند همان کیفیت را تکرار کند، عملکرد محصول افت خواهد کرد.
این عدم پیشبینیپذیری، یکی از مهمترین عوامل بیاعتمادی کشاورز است.
تولید انبوه و اقتصاد مقیاس چه نقشی در تداوم وابستگی به بذر وارداتی دارد؟
تولید بذر هیبرید فرآیندی حساس و پرهزینه است و به تکرار در مقیاسهای بسیار بزرگ نیاز دارد. شرکتهای بینالمللی از شبکههای گسترده تولید و توزیع استفاده میکنند و زمانی که بذر تولید میکنند، میدانند میلیونها بسته از آن در بازارهای مختلف عرضه خواهد شد؛ بنابراین هزینه تحقیق و توسعه میان تعداد بسیار زیادی از مشتریان تقسیم میشود.
در مقابل، تولیدکنندگان داخلی اغلب با محدودیت در تولید بذر مادر مواجه هستند. اگر در تولید بذر مادر مشکل ایجاد شود، کل زنجیره تأمین تحت تأثیر قرار میگیرد و ریسک نبود بذر در زمان کاشت برای کشاورز افزایش مییابد.
بنابراین مسئله تنها تولید یک رقم موفق نیست؛ استمرار تولید، حفظ کیفیت و تأمین بذر در زمان مناسب و به میزان مورد نیاز بازار نیز باید تضمین شود.
فناوریهای جانبی چرا در انتخاب بذر وارداتی توسط کشاورز مؤثر هستند؟
امروز بذر فقط یک دانه نیست، بلکه بخشی از یک پکیج مدیریتی است. شرکتهای وارداتی معمولاً بذر را همراه با پروتکلهای دقیق مدیریت آفات، تغذیه و فناوریهای پوششدهی عرضه میکنند.
این پوششها میتوانند شامل مواد ضدقارچ و ترکیبات بهبوددهنده جوانهزنی باشند. در نتیجه، برخی کشاورزان بذر وارداتی را به دلیل هماهنگی آن با برنامه مدیریت مزرعه، از بذر تا سم و کود، انتخاب میکنند.
اعتماد تجار و صادرکنندگان به بذر چه تأثیری بر بازار دارد؟
اعتماد بازار و ارزش افزوده نیز عامل مهمی است. تجار و صادرکنندگان بزرگ وقتی میدانند کشاورز از بذرهای معتبر و برنددار استفاده کرده است، اعتماد بیشتری به یکنواختی محصول دارند.
آنها میدانند اگر بذر مرغوب باشد، محصول میتواند همزمان برسد و از نظر اندازه و رنگ یکنواخت باشد. این یکنواختی، هزینههای بستهبندی و طبقهبندی محصول را بهشدت کاهش میدهد.
در مجموع، چالش اصلی بذر داخلی فقط رسیدن به سطح فنی نیست، بلکه رسیدن به سطح اطمینان بازار است؛ تا زمانی که کشاورز و صادرکننده نتوانند به ثبات عملکرد بذر داخلی به اندازه یا بیشتر از برندهای جهانی اعتماد کنند، وابستگی به این برندها ادامه خواهد داشت.
برای کاهش وابستگی به بذر وارداتی سبزی و صیفی، چه میزان از مسیر هدفگذاریشده طی شده است؟
برای پاسخ به این پرسش باید میان توانایی تولید بذر و خودکفایی در تأمین بازار تفاوت قائل شد. نمیتوان برای همه محصولات سبزی و صیفی یک عدد واحد ارائه کرد، زیرا مسیر پیشرفت محصولی مانند پیاز با گوجهفرنگی یا سایر محصولات کاملاً متفاوت است.
اگر هدف را خودکفایی کامل در تأمین بذرهای هیبرید با کیفیت جهانی در نظر بگیریم، میتوان گفت کشور در مجموع در مسیر حدود ۳۰ تا ۴۰ درصدی قرار دارد.
کدام محصولات بیشترین فاصله را با تأمین داخلی دارند؟
در محصولات فضای باز و کشت مزرعهای مانند گوجهفرنگی، کشور به مرزهای بسیار خوبی از خودکفایی رسیده است، اما در محصولات گلخانهای و با ارزش افزوده بالا همچنان وابستگی بیشتری به فناوری و بذر وارداتی وجود دارد.
در این محصولات، تنوع بسیار بالای صفات مورد نیاز، از جمله طعم، مقاومت به ویروسهای خاص، ظاهر میوه و ماندگاری در یخچال، کار اصلاح و تأمین داخلی را پیچیدهتر میکند.
شرکتهای بینالمللی نیز به دلیل برخورداری از بانکهای ژنتیکی عظیم توانستهاند تنوع بسیار گستردهای از صفات مورد نیاز بازار را در اختیار داشته باشند و همین موضوع به حفظ جایگاه آنها در بازار کمک کرده است.
یک بذر هیبرید داخلی برای جایگزینی نمونه وارداتی دقیقاً چه مزیتی باید برای کشاورز ایجاد کند؟
کشاورز در انتخاب بذر در واقع یک مدیر ریسک است و صرفاً خوب بودن یک بذر برای کنار گذاشتن نمونه وارداتی کافی نیست.
برای شکستن این وابستگی، بذر داخلی باید در سه لایه اقتصادی، فنی و بیولوژیک و بازارپسندی، برتری مطلق یا دستکم برابری بدون ریسک ایجاد کند.
قیمت پایینتر به تنهایی مزیت محسوب نمیشود. اگر بذر داخلی ارزانتر باشد اما عملکرد آن کمتر باشد، کشاورز در نهایت زیان خواهد کرد.
یکی از مهمترین فرصتهای بذر داخلی میتواند حفظ عملکرد در شرایط نامساعد باشد. اگر بذر وارداتی در سال عادی عملکرد بسیار خوبی داشته باشد اما در سالهای خشکسالی یا سرمای شدید عملکرد آن سقوط کند، بذر داخلی در صورتی که بتواند حداقل عملکرد تضمینشده را در شرایط نامساعد بالاتر نگه دارد، میتواند برای کشاورز مزیت ایجاد کند و او را در برابر خطر زیان شدید مصونتر نگه دارد.
در این میان، بیماریها و آفات موجود در خاک و هوای ایران نیز اهمیت دارند و در طول زمان تغییر میکنند. برای مثال، ممکن است بذر وارداتی در برابر یک گونه خاص از قارچ در اروپا مقاوم باشد، اما در برابر گونهای که در خاک استانهایی مانند خوزستان یا خراسان تکامل یافته است، مقاومت کافی نداشته باشد.
بازارپسندی و ماندگاری تا چه اندازه برای جایگزینی بذر وارداتی اهمیت دارد؟
اگر بذر داخلی عملکرد بالایی داشته باشد اما باعث تولید محصولی با اندازه، رنگ و شکل متفاوت در یک مزرعه شود، کشاورز از نظر بازار با مشکل مواجه خواهد شد. بازار، بهویژه بازار صادرات، محصولی را میخواهد که در بستهبندی ظاهر یکدستی داشته باشد
.از سوی دیگر، عملکرد بالا بدون ماندگاری نیز کافی نیست. اگر محصول پس از دو روز چروکیده شود، کشاورز در بازار شکست خواهد خورد. بنابراین بذر داخلی باید بتواند محصولی تولید کند که چرخه توزیع را تحمل کند و از نظر اندازه، رنگ، شکل، کیفیت و ماندگاری، بازارپسند باشد.
در نهایت، کشاورز حاضر نیست عملکرد بالا را با ریسک بیشتر بیماری یا عدم یکنواختی معاوضه کند. اگر بذر داخلی بتواند همان عملکرد وارداتی را با ریسک کمتر و ثبات بیشتر در کیفیت و تأمین محصول ارائه دهد، جایگزینی بذر وارداتی برای کشاورز به یک انتخاب منطقی تبدیل خواهد شد.
