معرفی انستیتو
انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری در سال ۱۳۷۳ با تکیه بر سابقه یک‌قرنی تحقیقات شیلاتی کشور و با هدف صیانت از گران‌بهاترین محصول تجاری و زیست‌محیطی دریای خزر تأسیس گردید.
این انستیتو به عنوان قطب علمی مرجع، دو رسالت راهبردی حفاظت و بازسازی ذخایر طبیعی تاس‌ماهیان و توسعه پایدار آبزی‌پروری را با جدیت دنبال می‌کند. از بدو تأسیس تاکنون، انجام ده‌ها پروژه پژوهشی کاربردی و بنیادی، انتشار مقالات معتبر و تدوین استانداردهای تخصصی، نقشی کلیدی در حل چالش‌های صنعت شیلات داشته است.
این مجموعه هم‌اکنون به عنوان پشتیبان علمی و فنی بیش از ۱۳۰ مزرعه فعال پرورش ماهیان خاویاری در سراسر کشور، دانش روز را به مزارع تولیدی منتقل می‌نماید. همچنین، انستیتو با بهره‌گیری از توانمندی‌های تخصصی خود، آمادگی کامل دارد تا در زمینه مطالعات امکان‌سنجی، ارزیابی ذخایر و انتقال فناوری، همکاری‌های مشترک بین‌المللی را با کشورهای منطقه و جهان گسترش دهد.
تجمیع تجربه، دانش روز و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی در این مجموعه، آن را به سنگ بنای توسعه پایدار و جهش تولید در صنعت ماهیان خاویاری ایران تبدیل کرده است. محققان و کارشناسان انستیتو با بهره‌گیری از آزمایشگاه‌های تخصصی و مزارع تحقیقاتی، پایش مستمر اکوسیستم خزر را در دستور کار دارند تا نسل‌های ارزشمند این فسیل‌های زنده حفظ شوند.
دیپلماسی علمی و ارتباط تنگاتنگ با مراکز دانشگاهی داخلی و خارجی، بستر مناسبی برای تبادل دانش فنی و نوآوری در این صنعت فراهم کرده است. چشم‌انداز آینده انستیتو، تثبیت جایگاه ایران به عنوان مرجعیت علمی جهانی در حوزه تاس‌ماهیان و توسعه اقتصاد دانش‌بنیان شیلاتی است. امید است با هم افزایی تمامی ظرفیت‌های ملی، گامی استوار در جهت حفظ این میراث گرانبها و توسعه پایدار آبزی‌پروری برداریم.
دیباچه و جایگاه سازمانی
انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری (International Sturgeon Research Institute - ISRI) به عنوان قطب علمی، پژوهشی و مرجع تخصصی تاس‌ماهیان در منطقه و حوضه آبریز دریای خزر شناخته می‌شود. این انستیتو از نظر ساختار حاکمیتی، یکی از ارکان تخصصی ذیل مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور و وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) / وزارت جهاد کشاورزی است.
با تکیه بر پشتوانه علمی و تاریخی بیش از یک قرن تحقیقات شیلاتی در ایران (از سال ۱۲۹۷)، این مرکز تخصصی در سال ۱۳۷۳ (۱۹۹۴ میلادی) در استان گیلان (منطقه سنگر - رشت، در حاشیه رودخانه استراتژیک سفیدرود) رسماً بنیان نهاده شد تا به عنوان بازوی علمی صیانت از باارزش‌ترین ذخایر زنده ژنتیکی فلات ایران و دریای خزر ایفای نقش نماید.
فلسفه وجودی و چرایی تأسیس
دریای خزر خاستگاه اصلی بیش از ۹۰ درصد ماهیان خاویاری جهان و موطن گونه‌های بی‌نظیری چون فیل‌ماهی (Beluga)، تاس‌ماهی ایرانی (قره‌برون)، تاس‌ماهی روسی (چالباش)، شیپ و ازون‌برون (سوروگا) است. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی و بروز پیامدهایی چون تشدید صید غیرمجاز، تخریب زیستگاه‌های رودخانه‌ای و کاهش شدید ذخایر طبیعی، نیاز مبرم به یک مرکز علمی مستقل، بین‌المللی و متمرکز احساس شد. انستیتو با مأموریت پاسخگویی به این بحران زیست‌محیطی و هدایت علمی فرآیندهای تکثیر، بازسازی ذخایر و توسعه آبزی‌پروری متولد شد.
نقش پیشران در صنعت آبزی‌پروری کشور
با اعمال ممنوعیت‌های صید تجاری در دریای خزر بر اساس مصوبات کمیسیون منابع زنده خزر و مقررات جهانی CITES، انستیتو مأموریت راهبردی خود را از صرفِ پژوهش‌های دریایی، به پشتیبانی علمی و پایه‌گذاری صنعت آبزی‌پروری پرورشی در خشکی معطوف کرد.
-
پشتیبان علمی بیش از ۱۳۰ مزرعه فعال: هدایت فنی مزارع در حوضه شمال، فلات مرکزی و سایر استان‌های کشور.
-
بومی‌سازی دانش فنی: انتقال متدهای پرورش گونه‌های بومی در استخرهای بتنی، مزارع مداربسته (RAS) و سامانه‌های آبزی‌پروری ساحلی و لب‌شور.
-
تضمین برند خاویار ایران: حمایت از تولید خاویار پرورشی با کیفیت رقابتی در بازارهای صادراتی جهان.
دیپلماسی علمی و ارتباطات بین‌المللی
انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری به عنوان پیشانی تعاملات علمی شیلاتی ایران با جهان عمل می‌کند:
-
همکاری و عضویت فعال در انجمن بین‌المللی ماهیان خاویاری (WSCS).
-
نقش‌آفرینی در نشست‌های تخصصی کنوانسیون سایتیس (CITES) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO).
-
برگزاری سمپوزیوم‌ها، کنفرانس‌های بین‌المللی و کارگاه‌های مشترک با پژوهشگران کشورهای حاشیه خزر و اروپا.
-
تبادل تجربیات فنی، انتقال فناوری و اجرای پروژه‌های مشترک ارزیابی و بیولوژی با انستیتوهای تحقیقاتی فرامرزی.
دستاوردها و خروجی‌های اثرگذار
-
ثبت اختراعات و تدوین ده‌ها دستورالعمل فنی و ترویجیِ قابل اجرا برای صنعتگران و تولیدکنندگان خاویار.
-
انتشار صدها مقاله علمی-پژوهشی در معتبرترین نشریات شیلاتی ISI و ملی.
-
حفظ ذخایر زنده ژنتیکی گونه‌های بحرانی (نظیر شیپ و تاس‌ماهی ایرانی) در شرایط اسارت (Ex-situ conservation).
-
ارائه خدمات آزمایشگاهی مرجع، تعیین اصالت ژنتیکی و صدور تاییدیه‌های سلامت برای صادرات خاویار و گوشت.