تاریخچه انستیتو
دریای خزر به عنوان زیستگاه اصلی و مهد تنوع زیستی تاس‌ماهیان (Sturgeons) در جهان، همواره کانون توجه بوم‌شناختی و اقتصادی بوده و خاویار ایران نامی پرآوازه و نمادین در بازارهای بین‌المللی شیلات به شمار می‌رود. گرچه پژوهش‌های شیلاتی در ایران پیشینه‌ای بیش از یک سده دارد، اما وقوع تحولات ژئوپلیتیک در حوزه خزر در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، صید بی‌رویه، تخریب بسترهای طبیعی تخم‌ریزی در رودخانه‌ها و کاهش محسوس ذخایر طبیعی ماهیان خاویاری، نیاز مبرم به یک مرکز پژوهشی متمرکز، مستقل و با تراز بین‌المللی را پیش روی نظام پژوهشی کشور قرار داد.
تأسیس و تثبیت جایگاه رسمی (سال ۱۳۷۳)
با هدف پاسخ به این چالش‌های بنیادین، انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری (International Sturgeon Research Institute - ISRI) در سال ۱۳۷۳ (۱۹۹۴ میلادی) در استان گیلان (منطقه سنگر، رشت) و در جوار سپیدرود پایه‌گذاری و به عنوان یکی از مراکز مرجع پژوهشی ذیل مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور و سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات) رسماً فعالیت خود را آغاز نمود. این انستیتو از بدو راه‌اندازی با هدف تبدیل شدن به قطب علمی و مرجع پژوهشی ماهیان خاویاری در منطقه و حوضه کاسپین مأموریت یافت تا پشتیبانی علمی و فنی صیانت از این فسیل‌های زنده را بر عهده گیرد.
ارکان و بخش‌های پژوهشی تخصصی
انستیتو برای پوشش همه‌جانبه زنجیره دانش و تولید، ساختار تحقیقاتی خود را بر پایه بخش‌های تخصصی متعددی بنا نهاد:
- بخش ژنتیک : شناسایی تنوع ژنتیکی جمعیت‌های وحشی، ایجاد بانک دی‌ان‌ای و نشانگرهای مولکولی جهت مدیریت ذخایر مولدین.
- بخش فیزیولوژی: تعیین شاخص‌های رسیدگی جنسی، تکنیک‌های پیشرفته تعیین جنسیت، سرولوژی و بهبود شاخص‌های تکثیر مصنوعی.
- بخش بهداشت و بیماری‌های آبزیان: پایش بیماری‌های عفونی، ویروسی و انگلی مزارع پرورشی و زیستگاه‌های طبیعی، و تدوین پروتکل‌های امنیت زیستی.
- بخش بوم‌شناسی و ارزیابی ذخایر: پایش مستمر رودخانه‌های شیلاتی، ایستگاه‌های ساحلی و بسترهای زیستی.
- ایستگاه‌های تحقیقاتی میدانی: تجهیز ایستگاه‌های تخصصی برای انجام تست‌های آزمایشگاهی و نیمه‌صنعتی.
چرخش استراتژیک: از حفاظت طبیعی تا بنیان‌گذاری صنعت آبزی‌پروری
طی دو دهه اول فعالیت، تمرکز اصلی انستیتو بر بیولوژی پایه، احیای ذخایر و کمک به مراکز بازسازی ذخایر شیلات متمرکز بود. اما با ممنوعیت‌های صید تجاری ماهیان خاویاری در دریای خزر (مصوبات کمیسیون منابع زنده خزر و ضوابط CITES)، انستیتو با یک چرخش راهبردی، به پیشران و حامی علمی صنعت نوپای پرورش ماهیان خاویاری در خشخار (سیستم‌های متراکم و مداربسته) تبدیل شد.
با تکیه بر یافته‌ها و مشاوره‌های انستیتو:
- دانش بومی اهلی‌سازی، رشد و خاویارگیری از گونه‌هایی نظیر فیل‌ماهی (Beluga)، تاس‌ماهی ایرانی (قره‌برون)، ازون‌برون (سوروگا) و تاس‌ماهی سیبری تدوین شد.
- تعداد مزارع پرورشی کشور از چند طرح آزمایشی به بیش از ۱۳۰ مزرعه پرورشی فعال در سراسر کشور (در استان‌های ساحلی شمال و حتی مناطق خشک و نیمه‌خشک داخلی) توسعه یافت؛ صنعتی نوین که جایگاه تولید خاویار پرورشی ایران را در عرصه جهانی احیا نمود.
تعاملات بین‌المللی و مرجعیت منطقه‌ای
انستیتو تحقیقات بین‌المللی ماهیان خاویاری، به عنوان عضوی فعال در انجمن بین‌المللی ماهیان خاویاری (WSCS) و کارگروه‌های فنی CITES و فائو (FAO)، سابقه برگزاری کنفرانس‌ها، سمپوزیوم‌ها و کارگاه‌های مشترک بین‌المللی با حضور دانشمندان برجسته جهانی را در کارنامه دارد. ارائه خدمات مطالعات امکان‌سنجی، انتقال دانش فنی تکثیر و پرورش، و انجام پروژه‌های ارزیابی مشترک با کشورهای ساحلی دریای خزر و سایر مناطق جهان، از شاخص‌های برجسته دیپلماسی علمی این انستیتو است.
چشم‌انداز و مأموریت‌های نوین
امروزه انستیتو با تکیه بر شبکه نخبگانی، اعضای هیئت علمی و آزمایشگاه‌های مرجع خود، رویکرد خود را بر پایه فناوری‌های نوین زیستی، هوشمندسازی پایش مزارع، ارتقای بهره‌وری اقتصادی تولیدکنندگان و تضمین امنیت غذایی متمرکز ساخته است؛ تا به عنوان نهادی پیشرو، ضامن ماندگاری ذخایر طبیعی و توسعه پایدار و دانش‌بنیان صنعت ماهیان خاویاری کشور باشد.